Nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu

Tục ngữ có câu: “Lúa không bèo dâu, lấy đâu ra thóc”. Câu tục ngữ ý nói tác dụng dinh dưỡng của bèo hoa dâu đối với cây lúa. Bèo hoa dâu được ví như nhà máy thiên nhiên chế phân đạm vô cùng tận. Nhưng nguyên nhân tại sao thì không ai rõ. 
 
Điều này đã làm người thanh niên Nguyễn Công Tiễu mày mò, nghiên cứu để tìm ra bí quyết của nó, và ông trở thành nhà khoa học đầu tiên của Việt Nam nghiên cứu về bèo hoa dâu, là một nhà khoa học chuyên nghiên cứu về nông nghiệp hàng đầu của Việt Nam. 
 
Theo quyển “Lược truyện các tác giả Việt Nam”, xuất bản năm 1962 có đoạn viết: Một nhà nghiên cứu tìm tòi về nông học có nhiều công phu hơn cả là Nguyễn Công Tiễu, người đầu tiên ở nước ta đã nghiên cứu dùng bèo hoa dâu làm phân bón.
 
Có thể nói, sự nghiệp nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu bắt đầu từ mấy cánh bèo.
 
Ông sinh năm 1892, mất năm 1976 ở làng Trà Bồ, xã Phan Sào Nam (Phù Cừ). Thuở nhỏ, ông học chữ nho, lớn lên ông học chữ quốc ngữ. Với thực tiễn sản xuất đồng ruộng quê mình, ông ngẫm nghĩ vì sao cứ mảnh ruộng nhà ai bón bèo hoa dâu cũng tốt hơn hẳn những ruộng không có bèo hoa dâu; người dân phải đi xa mua bèo về bón ruộng. 
 
Do gắn bó với đồng ruộng nên ông tự đặt tên chữ cho mình là Minh Nông, có nghĩa là gà gáy sáng gọi nhà nông dậy ra đồng. Hết cấp tiểu học, ông Tiễu học Trường Bưởi ở Hà Nội. 
 
Sau khi đỗ tân khoa tú tài, ông chọn Trường cao đẳng Nông Lâm, là trường ít người vào học nhất lúc đó để học, để cốt tìm hiểu bèo hoa dâu và các loại thảo mộc của nước mình.
 
Năm 1922, sau khi tốt nghiệp, ông đã viết bản thông báo về bèo hoa dâu gửi Hội nghị khoa học Thái Bình Dương mở rộng họp ở Giava. Bản thông báo được in vào tập kỷ yếu của hội nghị, được gửi đi các viện Hàn lâm khoa học. 
 
Ông là người bản địa duy nhất được làm hội viên “Hội đồng nghiên cứu khoa học ở Đông Dương” của người Pháp. Song, cái chí của ông là hết sức tìm tòi, sáng tạo trong lĩnh vực khoa học, và nếu đã tìm ra cái gì có ích lợi thì “không khi nào giữ bí truyền để lợi cho riêng mình. Bao giờ cũng công bố ngay cho khắp quốc dân biết mà sử dụng để mưu hạnh phúc chung”. Vì vậy, ông đã truyền bá cái hay của bèo hoa dâu khi biết những lợi ích của nó. Khi làm chức Khuyến nông sứ (một viên chức khuyến nông lưu động), ông đến từng thửa ruộng đem đến cả giống bèo, cả những đồ dùng mới, hướng dẫn cho người nông dân làm.
 
Bao nhiêu năm trời, ông mải mê theo đuổi cây bèo hoa dâu, quyết khám phá cho được cái bí mật của nó. Ông cặm cụi ngày đêm với kính hiển vi, theo dõi bước phát triển của bèo, không để lỡ một phút để nhìn cho ra cái bí mật ấy. 
 
Công sức hàng chục năm nghiên cứu không phụ lòng nhà khoa học có tâm, ông đã tìm ra nguyên nhân bèo hoa dâu nuôi dưỡng cho cây lúa tốt. Thì ra cuống lá của nó có lỗ. Từ lỗ đó, một vật chui ra ngoài. Nó là một cây nhỏ li ti thuộc loại rong màu lam. Cây rong lam li ti ở trọ trong cây bèo dâu, nó hút chất đạm trong khí trời, chế biến thành đạm hữu cơ để tự nuôi mình và nuôi bèo hoa dâu. Vì thế rong lam và bèo hoa dâu giàu chất đạm, khi chết đi, nó dồn hết đạm cho cây lúa.
 
Ngoài bèo hoa dâu, ông rất chú ý nghiên cứu về các loài thảo mộc được công bố trong cuốn “Những kỳ quan vũ trụ” (1929) và là người sáng lập Tạp chí khoa học (1931). Ngay cả khi mắt đã lòa, ông vẫn tiếp tục nghiên cứu khoa học. Ông đã đọc cho thư ký viết tập sách “Xem cây mọc dại biết loại đất hoang”, tập sách có tới 171 loại cây cỏ, với đủ tên Việt và tên khoa học…
 
Là nhà khoa học được đi nhiều nơi trên thế giới, đến đâu ông cũng chú ý tìm xem những giống cây có thể đem về trồng ở nước mình. Nghiên cứu cây trồng phát hiện giống mới, đồng thời ông cũng nghiên cứu kỹ thuật phòng, chống các côn trùng có hại. Ông đã thuyết trình ở Hội nghị nông học nhiệt đới và á nhiệt đới về giống cá “đục đê” (bé bằng ngón tay mà đục thủng đê) và ông đã tìm ra thứ lá để trị nó. Ông còn tìm ra cách thuộc da rắn, nhuộm màu cho thủy tinh và làm nước hoa bằng dược thảo.
 
Do dồn hết thị lực quan sát, nghiên cứu sinh học bằng kính hiển vi nên thị lực của ông yếu dần, đến khoảng năm mươi tuổi thì lòa hẳn. Không còn dùng mắt, ông đọc và viết bằng tay với chữ đục nổi trên bìa cứng dành cho người mù. Sau này, ông là Chủ tịch Hội người mù, ông miệt mài tuyên truyền học chữ nổi đối với người mù. 
 
Nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu là một niềm tự hào của vùng đất hiếu học Phù Cừ, quê hương của lưỡng quốc trạng nguyên Tống Trân, với những công trình nghiên cứu quan trọng, có ý nghĩa thực tiễn gắn với người nông dân và nền nông nghiệp của đất nước. 
 
Đào Doan
 

 

;