Tòa tháp cửu trùng ở ngôi đền nghìn tuổi của Hưng Yên

Theo các nhà nghiên cứu, đây là tòa tháp cửu trùng (tháp chín tầng) làm bằng đất nung duy nhất, được xây dựng từ thời Lý - Trần hiện còn tồn tại trong hệ thống các đền, chùa của Hưng Yên. Tòa tháp nằm trong quần thể các các di vật của ngôi đền nghìn tuổi Đậu An, xã An Viên (Tiên Lữ).
Tòa tháp cửu trùng ở Đền Đậu An
Tòa tháp cửu trùng ở Đền Đậu An
Theo thần phả, đền Đậu An thờ Ngọc Hoàng thượng đế, Ngũ lão tiên ông và Thiên tiên, địa tiên, tương truyền là những vị tiên giúp đỡ dân làng khai khẩn đất hoang, diệt trừ thú dữ, bảo vệ mùa màng.
 
Tòa tháp chín tầng bằng đất nung nằm trong sân đền chính, có chiều cao 4,5m, nhỉnh hơn ngôi nhà truyền thống của người Việt, được các nhà nghiên cứu đánh giá là một công trình kiến trúc rất có giá trị xây dựng từ thời Lý – Trần và đã qua nhiều lần  trùng tu. 
 
Trải qua bao dâu bể của lịch sử, tòa tháp đất nung vẫn vững chãi trước sức hủy hoại của thiên nhiên nhiều thế kỷ. Tuy vậy, thời gian gần đây, để bảo vệ tháp trước tác động của con người, Ban quản lý đền Đậu An đã phải cho xây tường rào bao quanh tháp...  
 
Tích xưa truyền rằng, tháp là gạch nối giữa trời và đất, nơi Ngọc hoàng Thượng đế và các đấng thần tiên giáng trần vào ngày hội đền. Chiều cao chín tầng của tháp có lẽ phản ánh quan niệm của người xưa về chốn cửu trùng cao xa tít tắp chín tầng mây. 
 
Nhìn từ xa, tòa tháp có dáng cao thon gọn, đầy vẻ huyền bí giữa tứ bề cây cổ thụ mùa này đang nhú lộc non. Càng lại gần, sắc hồng của tháp càng nổi bật, lấn át lớp rêu phong. Nhiều viên gạch xây tháp vẫn hồng hào, ánh lên vẻ mịn màng tưởng như nhờ hứng sương, dãi nắng, hong gió nhiều thế kỷ mới khiến chúng trơn nhẵn như vậy. Đáy tháp có chu vi khoảng 8m. Các tầng tháp đều có tứ mái lợp ngói xưa, 4 góc tạo hình cong mũi hài rất mềm mại, duyên dáng. Mỗi tầng đều trổ cửa nhìn ra bốn phía theo lối kiến trúc cuốn tò vò. Tùy vị trí quan sát, người chiêm bái có thể nhìn xuyên từ bên này sang bên kia tháp qua các ô cửa tò vò, gợi cảm giác thấu suốt, linh thiêng. Càng lên cao, các tầng càng thu hẹp dần và kết thúc bằng một chỏm nhọn hình bầu rượu, dân gian còn gọi là Hồ Lô...
 
Ấn tượng nhất về trang trí trên tháp chính là hình vũ nữ chăm đội hoa sen khỏe khoắn, phồn thực, nổi bật ở 4 góc của tầng tháp đầu tiên. Ngoài ra, lối trang trí trên tháp rất phong phú, đa dạng với nhiều loại họa tiết khác nhau. Ở các tầng trên, cạnh ngoài mỗi viên gạch đều có khắc cách điệu rất mềm mại các hình tượng: cánh sen, chim thần Garu, rồng vờn mây, ngựa, voi, mây, lửa … chứng tỏ trình độ tạo tác tài hoa của các nghệ nhân xưa. 
 
Tiến sĩ Hoàng Mạnh Thắng, nguyên Phó chủ tịch Hội VHNT Hưng Yên cho rằng, chất liệu của tháp vừa có dáng dấp tháp Đình Bảng, vừa có nét Chăm Pa. Tháp dựng bằng gạch, sử dụng kết cấu mộng theo lối cổ và keo kết dính tạo thành một khối thống nhất, vững chắc. Phần đế tháp kiểu chân quỳ dạ cá. Thân bệ được lắp ghép bằng các viên gạch hình vuông, bên trong trang trí hình rồng uốn lượn. Phần cạnh mặt bệ là các viên gạch trang trí hình các cánh sen, tầng cánh sen dưới ôm khép tầng cánh sen trên nom rất hài hòa, sinh động, trông xa như một đài sen đang nở. Kiểu tạo dáng và trang trí này được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, đó là dấu ấn của thời Trần…
 
Theo tiến sĩ Hoàng Mạnh Thắng, trên một số viên gạch có đánh dấu số thứ tự, tuy đã bị đảo lộn nhưng điều này cho thấy những viên gạch xây trên tháp đã được khắc, rạch và đánh dấu trước khi nung. Một vài viên gạch trên tháp ghi chữ Hán: An Viên kim xã (xã An Viên), Hoàng triều Cảnh Trị ngũ niên (1667). Điều này chứng tỏ tháp được xây dựng thêm hoặc tu sửa vào thời gian này, dấu ấn để lại đến này nay hầu như còn nguyên vẹn trên kiến trúc. 
 
Ngoài tháp đất nung, đền Đậu An còn có bệ tòa sen đất nung đặt trong hậu cung của đền, dài 2,7m, rộng 1,3m. Bệ tòa sen được xây dựng cùng niên đại với tháp cửu trùng. Do đặt trong hậu cung, ít người được chiêm bái so với tháp chín tầng nhưng vẻ đẹp độc đáo của bệ toà sen khiến những ai từng biết đều rất ấn tượng với kiểu dáng cùng những hình khối chạm nổi cánh sen, lưỡng long chầu lá đề, hoa văn sóng nước… trên thân bệ.
 
Tháp cửu trùng đất nung cùng với bệ tòa sen đất nung tồn tại tương đối nguyên vẹn đến ngày nay được các nhà nghiên cứu đánh giá rất cao về giá trị khảo cổ thời Lý - Trần, nhất là ở nơi khí hậu nhiệt đới, lại trải qua nhiều cuộc can qua. Các di vật bằng đất nung ở đền Đậu An và toàn cảnh đền tạo thành một quần thể di tích với kiểu kiến trúc đặc sắc, góp phần làm nên tinh hoa văn hóa Hưng Yên. 
 
Minh Huệ
 
;