Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Đại danh y quê Nhãn

Hiển đạt Đông y danh quốc sử
Lưu truyền Nam dược tế dân sinh
(Làm rạng rỡ khoa thuốc phương Đông đề tên tuổi trong quốc sử
Lưu truyền lại ngành thuốc Nam cứu độ cuộc sống nhân dân.)
 
Đôi câu đối còn lưu tại Nhà tưởng niệm Đại danh y đã ca ngợi được một phần đóng góp cho nền y học nước nhà của “Bậc thiên tài kiệt xuất của nền Y học cổ truyền Việt Nam”, Đại y tôn Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Nhờ những đóng góp lớn lao của ông, dù hơn 200 năm đã qua, trải bao vật đổi, sao dời nhưng phàm là người Việt, hiếm ai chưa từng sử dụng thuốc Nam để bồi bổ hay trị bệnh.
 
Lựa chọn lẽ sống
 
Trong khuôn viên Nhà tưởng niệm Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông trên quê hương Liêu Xá (Yên Mỹ), tần ngần ngắm những mảng tường rêu phong, những lớp ngói âm dương cổ kính, những viên gạch bát tràng bạc màu phơi mình dưới nắng hanh hao, tôi cứ ngỡ như tại sân nhà này hơn 200 năm trước, có một ông già cặm cụi phơi cây thuốc, cặm cụi ghi chép… đặt nền móng cho nền y học nước nhà. Ông lười (Lãn Ông) với công danh phú quý những cần mẫn, hết lòng, hết sức với sự nghiệp trị bệnh cứu người, đã có công làm rạng danh nền Y học cổ truyền Việt Nam, mà tên tuổi, tầm vóc và ảnh hưởng đã trở thành biểu tượng còn mãi với thời gian... 
Hoạt động tế lễ trong lễ hội Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác
Hoạt động tế lễ trong lễ hội Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (Ảnh tư liệu)
Lê Hữu Trác hiệu là Hải Thượng Lãn Ông (1724-1791) người làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Hưng, nay là thôn Liêu Xá, xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ (Hưng Yên) xuất thân trong một gia đình khoa bảng có 6 tiến sỹ, nhiều người làm quan to trong triều. Ông là con tiến sỹ Lê Hữu Mưu, là cháu ruột Thượng thư Lê Hữu Kiều.
 
Lê Hữu Trác từ nhỏ cũng đã nuôi chí hướng tiến thân bằng con đường khoa cử nên rất chăm chỉ đèn sách. Thuở thiếu thời, Lê Hữu Trác nổi tiếng thông minh, uyên bác, thơ hay. Dưới xã hội phong kiến, người ta chỉ học để làm quan chứ có ai muốn học để làm dân, điều đó lại càng dễ hiểu với một chàng trai thuộc dòng dõi danh gia vọng tộc như Lê Hữu Trác.  
 
Dù vậy, vốn học cao, hiểu rộng, “cậu ấm” Chiêu Bảy Lê Hữu Trác sớm nhận ra sự rối ren của xã hội đương thời, vua Lê chỉ còn hư vị, Trịnh, Nguyễn, Tây Sơn giao tranh. Với sự mẫn cảm về thời cuộc, Lê Hữu Trác nhanh chóng nhận ra, làm quan không phải là cái đích của cuộc đời mình. Vậy là, quyết tâm từ bỏ con đường bon chen danh lợi, Lê Hữu Trác về ở ẩn tại quê mẹ, nay thuộc huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh).  Thậm chí sau này, khi được vời ra chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm và thế tử Trịnh Cán, được chúa Trịnh nể tài, ban quan tước, ông vẫn không bị lợi danh mê hoặc, hết sức từ chối, một mực xin về quê làm nghề thuốc. Điều đó cho thấy lối suy nghĩ hiếm có của ông trong thời thế nhiễu nhương bấy giờ. 
 
Bước ngoặt quan trọng đối với không chỉ cuộc đời Lê Hữu Trác mà cả với nền y học Việt Nam đó là khi ông nhận ra, trên đời còn một công việc rất quan trọng đối với con người là bảo vệ sức khỏe, chữa bệnh cứu người, rằng nghề y không chỉ giúp mình mà còn có thể giúp người đời. Ông bắt đầu say mê, quyết chí học nghề thuốc, nghiên cứu y học…, coi đó là lẽ sống của đời mình.
 
Niềm tự hào của nền y học cổ truyền 
 
Là một người thầy thuốc, trước hết ông đề cao y đức. Ông tự đặt ra cho người thầy thuốc chân chính tám chữ “Nhân - Minh - Đức - Trí - Lượng - Thành - Khiêm - Cần (tức là nhân ái, sáng suốt, đức độ, hiểu biết, rộng lượng, thành thực, khiêm tốn, cần cù), đồng thời tránh 8 tội: lười biếng, keo kiệt, tham lam, dối trá, dốt nát, bất nhân, hẹp hòi, thất đức.
Nhà thở Hải
Nhà tưởng niệm Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữ Trác
Cùng với việc chữa bệnh cứu người, là tấm gương mẫu mực về y đức, mở trường dạy học, Hải Thượng Lãn Ông còn là người đầu tiên trong lịch sử y học Việt Nam đặt nền móng xây dựng y thuật. Ông đã để lại cho nền y học Việt Nam di sản quý giá, với nhiều trước tác được biên soạn công phu, khoa học, tiến bộ, giá trị còn mãi đến ngày nay. Đặc biệt là bộ sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” đồ sộ gồm 28 tập, 66 quyển. Trong lời giới thiệu về tác phẩm, giới y học hậu thế đã đánh giá, 28 tập sách Y tông tâm lĩnh của Hải Thượng Lãn Ông là 28 viên ngọc quý và là 28 ngôi sao sáng của nền Y học cổ truyền phương đông.
 
Sở dĩ người đời sau đánh giá tác phẩm kinh điển này là di sản đặc biệt quý giá, bởi vì đây được coi là bộ Bách khoa toàn thư y học của thế kỷ XVIII, loại sách mà ở thời kỳ đó trên thế giới cũng rất ít. Trong công trình tâm huyết được ông chấp bút trong gần 40 năm này, ông đã chắt  lọc tinh hoa của y học cổ truyền, xây dựng thành hệ thống toàn bộ về: Lý, Pháp, Phương, Dược của nền y học Việt Nam. Ông cũng dày công sưu tầm, phát triển và bổ sung 305 vị thuốc nam, thu thập, tổng hợp gần 3000 phương thuốc hay của các bậc tiền nhân lưu truyền trong dân gian…
 
Theo Danh nhân Hưng Yên, Hải Thượng Lãn Ông không những là thiên tài kiệt xuất, niềm tự hào của nền y học cổ truyền Việt Nam, ông còn là một nhà văn hóa lớn, nhà tư tưởng tiến bộ, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân đạo. Sau khi mất, ông được nhân dân và giới y học cả nước suy tôn là bậc “Y thánh của Việt Nam”, cùng phối thờ chung với Đại danh y Tuệ Tĩnh ở Y miếu Thăng Long - Hà Nội. Tên của ông được đặt cho một số trường học, đường phố không chỉ ở Hưng Yên mà nhiều địa phương trong cả nước.
 
Ngày mất của Hải Thượng Lãn Ông được Bộ Y tế chọn làm Ngày truyền thống Y Dược cổ truyền Việt Nam. Bởi vậy, cứ vào Rằm tháng Giêng hàng năm, nhân dân cùng những người hành nghề Đông y và các thầy thuốc trong cả nước lại tề tựu về Nhà tưởng niệm Đại danh y ở Liêu Xá dâng hương, tưởng nhớ và tôn vinh y đức lớn lao của bậc Y thánh.
 
Tôi vẫn nhớ buổi lễ dâng hương tưởng niệm Đại danh y tại nhà tưởng niệm ở xã Liêu Xá, nhân kỷ niệm 59 năm ngày thầy thuốc Việt Nam, Phó thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam đã xúc động phát biểu: “Cuộc đời của Đại y tôn Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là hình ảnh cao đẹp của người thầy thuốc với kiến thức uyên thâm, với tinh thần trách nhiệm cao cả, đức hy sinh nhẫn nại, tận tâm, lòng yêu thương người bệnh vô bở bến. Ông xứng đáng là “ngọn cờ đỏ thắm” trong nền y học nước nhà, là tấm gương sáng về y đức, y đạo, y thuật cho muôn đời noi theo.”
 
Có người em của tôi đã kể lại, cô từng đọc một cuốn sách về cuộc đời Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác khi còn là học sinh lớp 9. Cuốn sách mỏng vài chục trang đã để lại trong lòng cô ấn tượng sâu đậm về hành trình của một Đại danh y từ “cậu ấm” con quan thông minh, uyên bác, trải nhiều hạnh ngộ và rồi nhận ra lẽ sống của đời mình là trị bệnh cứu người và kiên tâm thực hiện. Tôi vô tâm chưa hỏi, liệu cuốn sách phác họa về cuộc đời của vị Đại y tôn có là chất xúc tác để sau này cô quyết định trở thành sinh viên ngành y học cổ truyền của trường Đại học Y Hà Nội thay vì đi du học hay không… Nhưng tôi đinh ninh rằng, không gì đáng mừng hơn khi những người trẻ có được “ngọn cờ đỏ thắm” trong tim mình, trước những phân vân, ngã rẽ cuộc đời… 
 
Minh Huệ
 
;