Về Hưng Yên nghe làn điệu Trống quân

Hát Trống quân Hưng Yên là loại hình nghệ thuật được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Không “bác học” như Ca trù, không phổ biến như Chèo, nhưng người Hưng Yên xa quê nghe câu hát Trống quân, lòng thôi là ấm áp.
Dạy hát Trống quân ở trường THCS Dạ Trạch (Khoái Châu). Ảnh tư liệu
Dạy hát Trống quân ở trường THCS Dạ Trạch (Khoái Châu). Ảnh tư liệu
Lời ca mang đầy ước vọng
 
Nghe nói về hát Trống quân rất nhiều, nghe kể về hát Trống quân không ít, nhưng chưa bao giờ tôi được nghe hát Trống quân cho đến khi khi loại hình nghệ thuật này được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. 
 
Nhạc điệu uyển chuyển, lên bổng xuống trầm, đầy tùy hứng và sáng tạo, thông minh và dí dỏm, giản dị và gần gũi của lời hát Trống quân như đưa hình ảnh quê hương hiện về trước mắt người nghe, với lũy tre, giếng nước, với hò hẹn, tình yêu… Tôi bỗng thấy tiếc, sao đến giờ mới được thưởng thức làn điệu Trống quân! Không “bác học” như Ca trù, không phổ biến như Chèo, người xa quê nghe câu hát Trống quân, lòng thôi là ấm áp.
 
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, sở dĩ có tên gọi là hát Trống quân vì lối hát này cần đến một nhạc cụ là trống đất, loại nhạc cụ cực kỳ độc đáo của Hưng Yên, lấy đất mẹ làm hộp truyền âm. 
 
Nét độc đáo nữa của hát Trống quân Hưng Yên chính là ở cách hát: vừa hát đáp, vừa sáng tạo hát hỏi. Và hỏi trong đáp tạo ra sự cuốn hút, hấp dẫn nhau.
 
Nội dung các câu hát Trống quân chủ yếu là đố hỏi. Do bản chất của hát Trống quân là hình thức hát đối đáp trai gái nên tình yêu nam nữ vẫn là chủ đề nổi bật nhất. Cùng với đó, làn điệu hát Trống quân Hưng Yên đề cập đến những chủ đề ca ngợi non sông đất nước, cuộc sống lao động...
 
Hát Trống quân đã góp phần làm giàu kho tàng văn học dân gian và âm nhạc truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc. Làn điệu và lời ca của hát Trống quân không chỉ mang đậm chất dân gian chắt lọc từ ca dao, hát đố, hát ví hoặc sử dụng các tích trò truyền thống mà còn sử dụng những điển tích văn học như: Truyện Kiều, Tần Cung oán, Chinh phụ ngâm... đòi hỏi người hát, người nghe phải có am hiểu nhất định. Lời ca của Trống quân thực sự là tiếng nói tâm tình, là ước vọng về một cuộc sống tươi đẹp, thể hiện trí tuệ của người lao động trước những hiện tượng của tự nhiên và xã hội. 
 
Xưa kia, hát Trống quân thường được người dân xứ Nhãn tổ chức vào ban đêm, dưới ánh trăng thu, ngày tháng nông nhàn. Có lẽ do vậy, nên làn điệu hát Trống quân còn được gọi là “bản tình ca mùa thu”.  Ngoài ra, các làng còn tổ chức hát vào dịp hội làng, như Lễ hội đền Dạ Trạch, Lễ hội đền Phù Ủng...
 
Gìn giữ cho đời sau
 
Hát Trống quân là môn nghệ thuật truyền thống có nhiều nét độc đáo, từ xa xưa đã trở thành nét đẹp văn hóa, niềm tự hào của người dân Hưng Yên. 
 
Hưng Yên có nhiều vùng có hát Trống quân, nhưng nổi tiếng hơn cả là hát Trống quân ở xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu. Đi liền với những sự kiện chống ngoại xâm của dân tộc, hát Trống quân ở Dạ Trạch còn gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung, gắn với Lễ hội Chử Đồng Tử. 
 
Từ xa xưa, hát Trống quân ở Hưng Yên rất thịnh hành. Người hát tổ chức nhiều cuộc hát tại làng và giao lưu với các vùng lân cận. 
 
Ngày nay, người dân Hưng Yên dần khôi phục các hoạt động văn hóa truyền thống, tâm linh, trong đó có hát Trống quân. Nhiều địa phương đã thành lập các đội văn nghệ hay câu lạc bộ để cùng sinh hoạt như: Câu lạc bộ hát Trống quân thôn Tiên Kiều, xã Bãi Sậy (huyện Ân Thi); Câu lạc bộ hát Trống quân thôn Kênh Cầu, xã Đồng Than (huyện Yên Mỹ); Tổ hát Trống quân thôn Đồng Chung, xã Việt Hưng (huyện Văn Lâm); Câu lạc bộ hát Trống quân lời cổ xã Vĩnh Khúc (huyện Văn Giang). Ở huyện Khoái Châu có Đội văn nghệ thôn Đức Nhuận, xã Dạ Trạch; Câu lạc bộ hát Trống quân Hương Nhãn, xã Hàm Tử. Huyện Kim Động có Đội văn nghệ thôn Phú Mỹ, xã Đức Hợp; Câu lạc bộ Nghệ thuật truyền thống xã Hùng An...
 
Theo nghệ nhân hát trống quân Nguyễn Hữu Bổn, xã Dạ Trạch (Khoái Châu): Sinh hoạt hát Trống quân thể hiện sự kết nối cộng đồng rất phong phú, góp phần giải tỏa những lo toan, nhọc nhằn trong cuộc sống. Đồng thời, có tác dụng giáo dục cho thế hệ trẻ về lịch sử, truyền thống của quê hương để họ có ý thức bảo vệ, giữ gìn di sản cha ông để lại. Sinh hoạt hát Trống quân góp phần vào việc phát triển phong trào văn nghệ ở địa phương, hướng tới việc hưởng thụ văn hóa lành mạnh cho thế hệ trẻ.
 
Hiện nay, nhiều người yêu thích Trống quân ở Hưng Yên đã cùng nhau sưu tầm, khôi phục và duy trì sinh hoạt hát Trống quân truyền thống của quê hương. Họ thành lập các câu lạc bộ, nhóm hát để sinh hoạt và trao truyền nghệ thuật dân gian của ông cha cho các thế hệ kế cận. Các câu lạc bộ, nhóm hát thường xuyên dạy hát Trống quân cho thế hệ trẻ và cho các học sinh như: trong giờ học nhạc ở Dạ Trạch, tại Nhà văn hóa thôn vào thứ Bảy và Chủ nhật hàng tuần ở thôn Kênh Cầu, tại nhà nghệ nhân ở Vĩnh Khúc.
 
Ông Trần Đăng Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hưng Yên cho biết: Tỉnh đang triển khai chương trình "Bảo vệ di sản hát Ca trù và Trống quân giai đoạn 2014 - 2020" nhằm tiếp tục khôi phục, giữ gìn và phát triển những giá trị đặc sắc về phong tục tập quán tốt đẹp, lề lối sinh hoạt văn hóa; đồng thời nâng cao nhận thức, lòng tự hào về việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa hát Trống quân trên địa bàn tỉnh; góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc...
 
 
Minh Huệ
 
;