Nét đẹp văn hóa trong Tết ông Công, ông Táo

Hàng năm, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, nhà nhà lại sắp mâm cơm, mua cá chép, hương hoa về làm lễ cúng ông Công, ông Táo. Không ai biết chính xác nét đẹp văn hóa này có từ bao giờ, chỉ biết rằng nó tồn tại từ rất lâu, đi vào tiềm thức của người dân Việt Nam nhiều thế hệ. 
Đồ cúng ông Công, ông Táo bày bán tại chợ Gạo (thành phố Hưng Yên)
Đồ cúng ông Công, ông Táo bày bán tại chợ Gạo (thành phố Hưng Yên)
Theo truyền thuyết kể lại, ông Công là vị thần cai quản đất đai trong nhà, còn ông Táo là ba vị đầu rau trông coi việc bếp núp. Ông Công, ông Táo được ông Trời phái xuống trần gian theo dõi và ghi chép những việc làm thiện-ác của loài người.
 
Hàng năm, cứ vào ngày 23 tháng Chạp, các vị thần này lại cưỡi cá chép lên Thiên đình báo cáo tất cả việc làm tốt và chưa tốt của con người trong suốt một năm qua để Thiên đình định đoạt công, tội.
 
Do đó, trong quan niệm của người Việt, ông Công và ba vị Thần Táo (hay vua Bếp) là những vị thần định đoạt cát, hung, phước đức cho gia đình.
 
Với mong muốn cho gia đình mình được nhiều may mắn, nên hàng năm, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, nhà nhà lại làm lễ tiễn ông Công, ông Táo lên chầu trời một cách long trọng. Mỗi gia đình, địa phương đều có những cách bày biện mâm cỗ cúng ông Công, ông Táo mang đặc trưng riêng nhưng bộ mũ ông Công, ông Táo và cá chép là những lễ vật không thể thiếu.
 
Cũng như nhiều địa phương trong cả nước, Tết ông Công, ông Táo hàng năm được người dân trên địa bàn tỉnh duy trì, tổ chức tươm tất với các lễ nghi kèm theo. Trong đó, đáng chú ý có việc ra sông, ao, hồ thả cá chép để tiễn ông Công, ông Táo lên chầu trời.
 
Do nhu cầu của người dân nên tại các chợ, vào ngày 22, 23 tháng Chạp có rất nhiều người bán cá chép loại nhỏ để phục vụ người dân mua về làm lễ  tiễn ông Công, ông Táo.
 
Quan niệm dân gian cho rằng thả cá chép làm phương tiện cho ông Công, ông Táo lên chầu trời. Ẩn chứa trong đó còn là ý nghĩa của việc phóng sinh, làm phúc. Xét về góc độ văn hóa ứng xử của con người với môi trường tự nhiên thì đây là một việc làm ý nghĩa.
 
Chị Trần Thị Hiên, phường An Tảo (thành phố Hưng Yên) chia sẻ: “Tết ông Công, ông Táo luôn là ngày lễ đặc biệt không chỉ với gia đình tôi mà với nhiều gia đình ở Việt Nam, đặc biệt là với các cháu nhỏ. Trong lúc sửa soạn mâm lễ, tôi thường kể sự tích ông Táo và giải thích cho các con vì sao có tục cúng cá chép và vì sao ông Táo chầu trời báo cáo việc làm tốt và chưa tốt của gia chủ trong năm, để các con hiểu rằng việc thả cá để ông Táo chầu trời còn mang ý nghĩa phóng sinh, làm việc thiện... Sau lễ cúng, tôi cùng các con mang cá chép ra khúc sông gần nhà để thả phóng sinh”.
 
Khác với gia đình chị Hiên, nhiều gia đình lựa chọn cúng Táo quân bằng cá giấy. Anh Đoàn Văn Quang, xã Dị Chế (Tiên Lữ) cho biết: “Chuẩn bị Tết ông Công, ông Táo, gia đình tôi thường ra cửa hàng mua một bộ lễ cúng gồm mũ, bộ quần áo, đôi hài và không thể thiếu cá chép giấy. Lễ cúng chỉ đơn giản một đĩa xôi gấc, hoa tươi, trái cây, trầu cau, rượu, nước chứ không cầu kỳ nhưng thể hiện lòng thành của gia chủ. Sau khi đốt vàng mã, tôi thường gom lại rồi mang ra ao đầu làng để thả, với mong muốn cả năm gia đình mát mẻ, bình an”. 
 
Thực trạng nhiều năm trở lại đây, một số sông, ao, hồ có những người đứng trên bờ rồi thả cả túi nilon đựng cá xuống sông không để ý cá sống, chết thế nào. Có những người từ trên bờ thả cá rồi tiện tay thả luôn cả túi nilon đựng cá theo hoặc vứt túi bừa bãi vừa mất mỹ quan, vừa ảnh hưởng tới môi trường. Nhiều gia đình vừa cúng cá chép vừa dâng cả cá giấy và vàng mã cúng Táo quân.
 
Với tâm lý “trần sao âm vậy”, nhiều người sắm cả những vật dụng như ô tô, xe máy, điện thoại, nhà cao tầng, ti vi, máy giặt, đồ trang sức bằng giấy để cúng ông Công, ông Táo. Thông thường một bộ đồ cúng gồm mũ, quần áo, đôi hài và cá chép. Nhưng vì “phú quý sinh lễ nghĩa” nên các gia đình giàu có cũng không chỉ dừng lại ở những thứ đồ đơn giản ấy, mà còn sắm thêm, mua thêm nhiều “vật dụng” đắt tiền khác để cúng ông Táo mong ông phù hộ độ trì cho năm mới cầu được ước thấy.
 
Trong Tết ông Công, ông Táo, tính trung bình mỗi nhà dân hóa vàng vài chục nghìn đồng, nhân lên với hàng trăm nghìn gia đình sẽ thành con số không nhỏ. Việc làm ấy vừa gây lãng phí tiền của, vừa gây hại về môi trường. Vậy nên, để Tết ông Công, ông Táo thật ý nghĩa, mỗi người cần hiểu đúng về cái tết này. Đồng thời có cách ứng xử sao cho phù hợp, nhất là việc thả cá, đốt vàng mã... Đó cũng chính là một hành động thiết thực góp phần bảo vệ môi trường, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, gìn giữ những nét đẹp của tết Việt.
 
Hưng Phúc
 
;