Mùa xuân trong thơ Xuân Nguyên

17:56, 02/12/2021

1- Trong số những nhà thơ thế hệ chống Mỹ, cứu nước thuộc nhóm Thơ bộ đội (trên báo Nhân Dân ngày trước), thì Xuân Nguyên là tác giả viết về thiên nhiên làng quê nhiều nhất. Thơ về chiến tranh của ông nghiêng hẳn về đời sống hậu phương. Xuân Nguyên quê ở xã Quảng Châu, huyện Tiên Lữ, nay là thành phố Hưng Yên . Đó là thơ của một tâm hồn trữ tình dào dạt, bổng bay lãng mạn cùng không gian đất trời, sông nước, cỏ cây, đồng lúa, vườn bãi mùa màng… Thơ ông tưng bừng niềm vui, nỗi ước ao về cái đẹp, cái thiện của cộng đồng xã hội, khiến thiên nhiên cũng hòa vào nhịp đập trái tim ông. Cái buồn - cả đau đớn nữa - có chăng chỉ ở đôi ba bài thơ, chiếm tỉ lệ rất thấp so với trăm rưỡi bài thơ, ba trăm rưỡi trang sách tập Giọt thời gian (2019). Bởi thế, độc giả khó tìm thấy trong thơ ông hình ảnh mùa đông rét mướt, mưa phùn gió bấc lê thê (dẫu rằng bản thân mùa đông không có lỗi gì, đó chỉ là hiện tượng thiên nhiên vô cảm). 

 

 


Hình ảnh, cảm xúc về mùa xuân thấm đằm trong nhiều bài thơ, đoạn thơ, câu thơ của thi sĩ này. Trên hết là mùa xuân tươi tốt, rực rỡ trong tâm hồn. Xuân Nguyên không lấy mùa xuân làm cái cớ để làm thơ mà nó chính là không gian - thời gian thôn quê của tâm hồn thơ ông. Đối với ông, thiên nhiên thôn quê là cái đẹp, riêng mùa xuân đất nước, quê nhà là cái đẹp nổi trội. Như câu này: Tôi men theo con sông mùa xuân/ Nắng ủ chín lên men đôi bờ sỏi đá. (Bài Âm điệu Hải Phòng). Tác giả có thể viết: con sông miền ngược, con sông chảy xiết, con sông lững lờ, v.v. nhưng ở đây chỉ nói đến con sông mùa xuân. Hoặc câu: Thung lũng chợ xuân hoa quả với người chen/ Hoa lẫn nụ cười duyên, ô xòe trắng thác(bài Chợ núi) .Nhan đề là Chợ núi, nhưng thơ viết cụ thể về chợ xuân. Ông coi mùa xuân là cái đẹp:


Chào nhé mùa xuân
Đôi bờ lá biếc
và xem mùa xuân là con người:
Này em mùa xuân
Như mời như kéo


2- Cảm xúc về mùa xuân có ở nhiều bài thơ được Xuân Nguyên viết từ thời chiến tranh và trước đổi mới. Là bộ đội làm thơ nhưng ông chủ yếu viết về hậu phương chiến tranh khi chiến đấu ở một đơn vị pháo binh, sau đó chuyển sang làm báo, hoạt động ở các tỉnh Hưng Yên (quê ông) và Thái Bình, Hải Dương, Hải Phòng. Có thời gian nhà thơ lên Cao Bằng với tư cách phóng viên thường trú Báo Nhân Dân. Nói về hậu phương chiến tranh, thật ra đúng hơn là hậu phương lớn, chiến trường lớn, chứ thực ra miền bắc dạo ấy tuy hòa bình nhưng vẫn có thời gian chịu đạn bom địch phá hoại vô cùng ác liệt, quân và dân ta chống trả kiên cường. Như nhiều tác giả khác, có khi ông tưởng tượng đang ở chiến trường miền Nam. Trong bài O văn công Trường Sơn, ông viết:


Em là hoa Chơ - ron tô sắc thắm sắc trời xuân
Là chim Chơ - rao hót trên đường ra trận
Là suối mát thầm thì bên vòm lá rậm
Chảy giữa đôi bờ đất mới tinh khôi.
(…)
Em là hoa tô thắm sắc trời xuân
Là chim Chơ - rao hót trên đường ra trận
Tiếng hát bay ngang tầm viên đạn
Và dịu dàng là em gái của anh !...


Ông cũng tưởng tượng: Lại gặp mùa xuân nơi đất ấm chiến hào/ Cây trụi lá bỗng dâng đầy lộc biếc. (bài Đất ấm), hoặc: Xuân đến đảo ươm nghìn lộc nõn/ Nòng pháo sớm xuân ửng sắc hoa đào (bài Đảo xuân). Nhà thơ khi công tác ở miền cao đã thay mặt các chiến sĩ qua bài thơ của mình nhờ chim bay đi Gửi một cành xuân theo chuyến xe xuôi lộng gió ngàn về quê nhà. Thi ảnh đẹp, đầy xúc cảm thẩm mỹ: Nghìn cánh chim quen nghiêng xuống chốt / Ấy nghìn tay vẫy đón xuân sang… Với quê hương Hưng Yên, năm 1972, Xuân Nguyên có bài Kỷ niệm mùa xuân đầy chất lãng mạn cách mạng, giọng thơ hào sảng, tung bay theo ngọn cờ chiến thắng quân thù:


Tạm biệt, tuổi thơ đi, tạm biệt
Phần phật cờ bay đầu hàng quân
Tổ quốc gọi từng lời trong tiếng Bác
Bật dậy rừng măng trên đất mẹ mùa Xuân !


Rồi hơn thế, từ Cửa sóng Bạch Đằng, nhà thơ hướng về quá khứ oanh liệt, vẻ vang của dân tộc:


Khúc hát nghìn năm ơi cửa sóng Bạch Đằng
Tiếng “Sát Thát” nghe vẫn còn vọng mãi
Pháo hạm ra đi từ trên tầm sóng ấy
Hướng chân trời man mác gió mùa xuân…


3- Thơ tình yêu lứa đôi trong mùa xuân (và các mùa khác) của Xuân Nguyên ít bài riêng biệt mà hòa lẫn vào nhiều bài thơ, nó tồn tại ở ý thơ, đoạn thơ, câu thơ, trên hết là thấm nhuyễn vào tình yêu đất nước, quê hương, cộng đồng. Điều đó có nguyên nhân chung về hoàn cảnh xã hội chi phối một thế hệ sáng tác văn chương ngày trước. Thơ tình của Xuân Nguyên đồng thời là thơ về cái đẹp, tuổi trẻ và mùa xuân, điển hình nhất là câu: “Tươi non như mùa xuân vỗ lá ở bên thềm”. Thơ ông có nhiều câu hay như thế. Đối với Xuân Nguyên, tách bạch đề tài mùa xuân ra khỏi đề tài cái đẹp, tuổi trẻ và tình yêu là không cần thiết. Tuy vậy, người viết bài này cũng rất chú ý đến bài Đỗ bến (trích):


Thao thức cùng mùa xuân
Thời gian dồn lửa ấm
Mùa xuân dừng đỗ bến
Cho lòng dâng men say
Gặp mùa xuân dừng đây
Hàng Ngang sang Cầu Gỗ
Muôn người chen chợ hoa
Có chúng mình ở giữa.
    (…)
Gặp mặt bao mùa xuân
Tình yêu càng thắm lại


Theo phỏng đoán, có thể đây là bài thơ tình gửi bạn đời. Đỗ bến là bến cuối cùng, qua những tháng năm, những mùa xuân cả hai cùng rong ruổi, tìm đến được bến bờ chung yêu thương, hạnh phúc.


4- Xuân Nguyên có năm bài thơ nói trực tiếp về mùa xuân (Kỷ niệm mùa xuân, Đảo xuân, Đang mùa xuân, Gửi một cành xuân, Mầm xuân). Bài đáng đọc nhất là Đang mùa xuân, sáng tác ngày 30-4-1976. Dưới đây in lại ba phần tư (phần trên) của bài:


Ngỡ đi suốt mùa xuân
Đến nơi này nghỉ lại
Rưng rưng chùm hoa xoan
Vắng lâu rồi lại thấy
Đằm sâu ngọn gió quen
Thổi trên đồng mê mải
Vàng tươi hoa cải ngồng
Rủ bướm vàng bay lại
Thầm thì và bổi hổi
Ngoài kia dòng sông trôi
Cỏ xanh đến mát lòng
Hai bờ chiều nắng xế
Tìm theo từng bước mẹ
Bê con mừng tung tăng…
Giờ đang là mùa xuân
Lộc hai hàng biếc lắm
Trong mắt người đằm thắm
Vườn quen ngàn lá rung 
Đường xanh ngàn búp nắng
Hoa gạo chưa lửa bừng
Mà nghe lòng bật sáng
Ngàn đốm hồng rưng rưng
Mà bốn bề sâu lắng
Cháy tâm tư một vùng !...
Giờ đang là mùa xuân
Bãi ngoài ngô vào mẩy
Cánh buồm trong chiều êm
Lưỡi cày trong đất bãi
Dáng mẹ già cặm cụi
Dáng em tròn lưng ong
Bàn tay cha lật đất
Bàn tay mẹ gieo mầm
Em gọi mùa quả đến
Níu đầu cành cây cong !...
Giờ đang là mùa xuân
Nắng chia vàng bãi gió
Quê bạn bên này sông
Sóng liếm vào bờ lúa
Hạt phù sa thắm đỏ
Bàn tay thêm rám hồng
Nói bao điều vất vả
Qua rộng dài mùa xuân ! …


Ngũ ngôn phân đoạn 4 câu hoặc nối dài như trên là thể thơ quen thuộc từ những năm 70, 80 thế kỷ trước; ngoài Bằng Việt, Vũ Quần Phương còn có các tác giả khác sử dụng đạt hiệu quả nghệ thuật cao như Vũ Duy Thông (Bè xuôi sông La, Giải thưởng báo Văn nghệ), Dương Kỳ Anh (Đi trong rừng Cúc Phương - trang thơ 1978, báo Nhân Dân)…Đang mùa xuân cũng là bài thơ thuộc loại hay nhất của Xuân Nguyên. Nhịp thơ đều đều, vừa gọn chắc vừa lỏng thoáng, cho thấy tâm trạng và không gian yên ả sau báo yên giữa hai trận đánh và sau này là sống chậm, khi chưa tiếp cận đời sống kinh tế thị trường, mọi người chưa hối hả kiếm tiền, tranh đua, giành giật… Bài thơ đẹp, có hoa xoan, hoa gạo, hoa cải ngồng; có bướm vàng, nắng mới, lộc nảy mầm xanh, lững lờ cánh buồm mê mải sông quê…

Đây là những câu thơ lóe sáng: Cỏ xanh đến mát lòng/ Hai bờ chiều nắng xế/ Tìm theo từng bước mẹ/ Bê con mừng tung tăng… (…) Dáng mẹ già cặm cụi/ Dáng em tròn lưng ong/ Bàn tay cha lật đất/ Bàn tay mẹ gieo mầm/ Em gọi mùa quả đến/ Níu đầu cành cây cong !...


*
*   *

Đối với Xuân Nguyên, mùa xuân trong thơ ông là mùa xuân quê hương - đất nước, mùa xuân tình yêu, mùa xuân thơ ca…mà đích đến cuối cùng của đời thơ ông là cái đẹp vĩnh cửu của tâm hồn con người trong mối quan hệ mật thiết với cộng đồng xã hội và không gian văn hóa người Việt.


Cuối năm 2021

Phạm Đình Ân


 



Nội dung:




Giá vàng 9999 tr.đ/lượng

Doji TienPhongBank

Tỷ giá ĐVT:đồng

Loại Mua Bán
BIDV
OCB Kỳ hạn (tháng)